Bloed (onderzoek) RIVM

Het RIVM keek naar 28 soorten PFAS in 1.500 bloedmonsters, die in 2016 en 2017 zijn verzameld. In alle bloedmonsters komen zeven soorten PFAS voor. Voor deze zeven soorten PFAS onderzocht het RIVM of de gevonden hoeveelheid in bloed hoger is dan de gezondheidskundige grenswaarde die de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) voor PFAS heeft vastgesteld. Dat is in vrijwel alle onderzochte bloedmonsters het geval.

Het onderzoek richtte zich op het meten van PFAS in het bloed van Nederlanders, met extra aandacht voor regio’s waar langdurige blootstelling heeft plaatsgevonden zoals Dordrecht en Zeeland.

Het onderzoek is uitgevoerd op groepsniveau. Dat betekent dat de resultaten zijn samengevoegd en alleen bedoeld zijn om een beeld te krijgen van de blootstelling van PFAS op groepsniveau. De gegevens zijn niet terug te leiden naar individuele personen en er worden geen persoonlijke uitslagen of gezondheidsadviezen verstrekt.

Doel van dit onderzoek is een nulmeting, de gegevens uit 2016 en 2017 kunnen worden afgezet tegen metingen in 2024 zodat bekeken kan worden of het verandert. Ook geeft dit mogelijk inzicht in de effecten van genomen maatregelen om PFAS te beperken.

Het RIVM heeft in totaal 1.500 opgeslagen bloedmonsters uit 2016 en 2017 onderzocht. Het ging om een landelijk wetenschappelijk onderzoek. De bloedmonsters waren afkomstig van mensen uit verschillende delen van Nederland. Het onderzoek richtte zich op de mate waarin mensen in Nederland aan PFAS zijn blootgesteld.

Ja, binnen het onderzoek is specifiek gekeken naar enkele regio’s waar langdurige blootstelling aan PFAS heeft plaatsgevonden in vergelijking tot de rest van Nederland. De resultaten uit de gebieden Dordrecht en delen van Zeeland (rond de Westerschelde) zijn vergeleken met het landelijke gemiddelde.

Op die manier kon het RIVM vaststellen of de blootstelling in die gebieden inderdaad hoger was dan op andere plekken in Nederland. Bij inwoners uit de regio Dordrecht werd met name meer PFOA gevonden dan gemiddeld in Nederland. Rond de Westerschelde was met name de hoeveelheid PFOS hoger. De gegevens zijn geanonimiseerd en alleen gebruikt voor groepsanalyse, er zijn geen individuele uitslagen bekend.

Het RIVM heeft in 2024 en 2025 wetenschappelijk onderzoek gedaan naar opgeslagen bloedmonsters om de blootstelling aan PFAS in het verleden in kaart te brengen. Dit onderzoek kijkt niet naar individuele personen, maar geeft informatie op groepsniveau.

Het doel van dit eerste landelijke onderzoek is om te meten hoeveel PFAS (Per- en polyfluoralkylstoffen) er in het lichaam van mensen in Nederland aanwezig is. Als het RIVM dit onderzoek in de toekomst herhaalt, kan worden gevolgd of maatregelen om de blootstelling te verminderen effect hebben.

Dit bloed uit 2016 en 2017 was al beschikbaar voor onderzoek en bood als enige een goede landelijke dekking. Door dit bloed te gebruiken voor het onderzoek kon veel tijd en geld bespaard worden. Een ander voordeel is dat we nu weten wat de landelijke situatie was in 2016 en 2017. In 2025 wordt nieuw bloed ingezameld voor onderzoek. Door de resultaten met elkaar te vergelijken kan onderzocht worden of er al een verschil is in de hoeveelheid PFAS in het bloed tussen nu en 10 jaar geleden. De resultaten van het vervolgonderzoek met recente bloedmonsters wordt in 2026 verwacht.

Ja. In 2025 voert het RIVM een landelijk onderzoek uit naar de aanwezigheid van PFAS in het bloed van Nederlanders. Hiervoor worden bloedmonsters gebruikt van bloeddonoren uit 2025 jaar. Sanquin, de vereniging van bloedbanken, ondersteunt dit onderzoek door een representatieve groep donoren uit het hele land uit te nodigen om mee te doen.

Het doel van dit onderzoek is om inzicht te krijgen in de huidige PFAS-blootstelling in Nederland en om mogelijke regionale verschillen in kaart te brengen.

De resultaten van het vervolgonderzoek worden in 2026 verwacht. GGD ZHZ volgt dit onderzoek met belangstelling.

Nee, dat is niet mogelijk. Je kunt zich niet zelf aanmelden voor deelname aan dit onderzoek van het RIVM. Sanquin nodigt een representatieve groep bloeddonoren uit heel Nederland uit om mee te doen. Het onderzoek is opgezet als wetenschappelijk bevolkingsonderzoek en is niet bedoeld voor individuele deelname op verzoek.

Ook al zegt een PFAS-waarde niet direct iets over de gezondheid van een individu, onderzoek op groepsniveau is wel waardevol. Door grotere groepen mensen te onderzoeken, kunnen wetenschappers, zoals bij het RIVM, inzicht krijgen in gemiddelde blootstellingsniveaus, regionale verschillen en mogelijke verbanden met gezondheidseffecten op de lange termijn.

Het RIVM doet daarom vervolgonderzoek binnen het landelijke PFAS-onderzoeksprogramma, onder andere met bloedmonsters van bloeddonoren in 2025. Die gegevens helpen om beleid en regelgeving te verbeteren en blootstelling in de toekomst te beperken. GGD ZHZ volgt deze ontwikkelingen nauwgezet.

Sinds 2016 is de wetenschappelijke kennis over PFAS toegenomen. Uit onderzoek blijkt dat sommige PFAS al bij lagere concentraties in het bloed invloed kunnen hebben op de gezondheid, bijvoorbeeld op het immuunsysteem, cholesterolwaarden of hormoonhuishouding. Op basis van die inzichten zijn de gezondheidskundige grenswaarden voor PFAS in het bloed aangescherpt.

Tegelijkertijd is er nog veel onbekend. We weten bijvoorbeeld nog niet precies hoe individuele mensen op PFAS reageren of welke effecten op de lange termijn optreden bij lage blootstelling. Daarom doet het RIVM, samen met internationale onderzoeksinstellingen, nog steeds veel onderzoek naar de risico’s van PFAS voor de volksgezondheid.

Uit de resultaten van het onderzoek van het RIVM blijkt dat vrijwel alle Nederlanders PFAS in hun bloed hebben. Vrijwel alle Nederlanders hadden in 2016 en 2017 meer PFAS dan de gezondheidskundige grenswaarde in hun bloed.

Een verhoogde PFAS-waarde in het bloed wijst op blootstelling in het verleden, maar dat betekent niet automatisch dat er gezondheidsschade is ontstaan. Een verhoogde PFAS-waarde is ook niet voorspellend voor ziekte in de toekomst. De hoeveelheid PFAS in bloed geeft geen verklaring voor ziekte in het verleden en kan niet voorspellen of iemand ziek wordt in de toekomst. De aanwezigheid van PFAS is één van de factoren die de kans op ziekte kan beïnvloeden, maar niet de enige. Of iemand ziek wordt, hangt ook af van veel andere factoren, zoals erfelijkheid, leefstijl (voeding en beweging) en of iemand andere ziekten heeft.

Een PFAS-gehalte boven de gezondheidskundige grenswaarde betekent dat er meer PFAS in het bloed is gemeten dan volgens wetenschappelijke inzichten als veilig wordt beschouwd op de lange termijn.

Het betekent niet automatisch dat u ziek bent of zult worden. De grenswaarde is een richtlijn gebaseerd op onderzoek naar mogelijke gezondheidseffecten bij langdurige en hoge blootstelling. Boven deze waarde neemt de kans op bepaalde gezondheidseffecten iets toe, maar het risico blijft afhankelijk van meerdere factoren, zoals de hoeveelheid PFAS, hoe lang iemand is blootgesteld en de persoonlijke gezondheidssituatie.

PFOA en PFOS zijn twee veelgebruikte stoffen uit de groep PFAS (per- en polyfluoralkylstoffen). Ze zijn jarenlang toegepast in producten zoals blusschuim, antiaanbaklagen in pannen, water- en vuilafstotende kleding, tapijten en voedselverpakkingen.

Beide stoffen zijn chemisch zeer stabiel: ze breken nauwelijks af in het milieu of in het menselijk lichaam. Daardoor kunnen ze zich opstapelen, zowel in de natuur als in mensen. Inmiddels zijn het gebruik van PFOA en PFOS in Nederland verboden of sterk beperkt vanwege mogelijke risico's voor de gezondheid en het milieu.

Hoewel PFOA en PFOS op elkaar lijken, verschillen ze iets in hun chemische structuur en toepassingen:

• PFOA (Perfluoroctaanzuur) werd vooral gebruikt bij de productie van antiaanbaklagen (zoals Teflon) en in industriële processen.
• PFOS (Perfluoroctaansulfonzuur) werd veel toegepast in blusschuim, textielbehandelingen, tapijten en schoonmaakmiddelen.
  

Beide stoffen behoren tot de oudere generatie PFAS en zijn inmiddels grotendeels vervangen door andere (soms nog onvoldoende onderzochte) varianten.

GGD ZHZ biedt geen individueel bloedonderzoek naar PFAS aan voor inwoners. Op dit moment is er medisch gezien geen behandeling beschikbaar om PFAS uit het lichaam te verwijderen of het gehalte te verlagen. Iemand die individueel bloedonderzoek zou laten doen kan vervolgens niks met de uitkomst, anders dan de algemene adviezen om zoveel mogelijk PFAS-vrije producten te gebruiken. Er zijn commerciële partijen die wel individueel bloedonderzoek naar PFAS aanbieden. De kosten hiervoor komen voor eigen rekening.

Sinds 2016 is de wetenschappelijke kennis over PFAS toegenomen. Uit onderzoek blijkt dat sommige PFAS al bij lagere concentraties in het bloed invloed kunnen hebben op de gezondheid, bijvoorbeeld op het immuunsysteem, cholesterolwaarden of hormoonhuishouding. Op basis van die inzichten zijn de gezondheidskundige grenswaarden voor PFAS in het bloed aangescherpt.

Tegelijkertijd is er nog veel onbekend. We weten bijvoorbeeld nog niet precies hoe individuele mensen op PFAS reageren of welke effecten op de lange termijn optreden bij lage blootstelling. Daarom doet het RIVM, samen met internationale onderzoeksinstellingen, nog steeds veel onderzoek naar de risico’s van PFAS voor de volksgezondheid.

De GGD ZHZ en GGD GHOR Nederland doen een oproep: Snel verbod op PFAS noodzakelijk voor publieke gezondheid.

De afgelopen jaren is steeds duidelijker geworden dat we allemaal PFAS binnen krijgen. In 2021 en 2023 bracht het RIVM onderzoeken naar buiten met als boodschap dat Nederlanders via voeding en drinkwater te veel PFAS binnen krijgen. Het RIVM-onderzoek naar PFAS in bloedmonsters bevestigt dit beeld, in 2016-2017 was bij vrijwel iedereen de hoeveelheid PFAS hoger dan de gezondheidskundige grenswaarde. Deze resultaten bevestigen de noodzaak om PFAS bij de bron aan te pakken en verspreiding naar de leefomgeving te beperken. Lees hier ons volledige statement.

GGD ZHZ vindt het belangrijk dat de voor- en nadelen van bloedonderzoek goed worden afgewogen. Op dit moment ziet GGD ZHZ veel argumenten om geen individueel bloedonderzoek naar PFAS aan te bieden:

• Een PFAS-waarde in het bloed geeft geen duidelijkheid over uw gezondheid van bestaande ziekten of ziekten uit het verleden kan niet gezegd worden dat deze veroorzaakt zijn door PFAS.
• Er is geen behandeling of medisch advies mogelijk op basis van een hoge waarde.
• Een bloedtest is een momentopname en geeft geen volledig beeld van blootstelling in het verleden.

Voor sommige mensen kan het inzicht misschien helpen om bewuster met blootstelling om te gaan of rust geven. Voor anderen kan het juist zorgen of onmacht vergroten.

Er zijn commerciële aanbieders die individueel bloedonderzoek naar PFAS uitvoeren. De kosten daarvan zijn voor eigen rekening. De keuze om hier gebruik van te maken, laten wij bewust bij de inwoner zelf.

Ja, het is mogelijk om via een commercieel laboratorium een bloedtest te laten doen.

Een verhoogde PFAS-waarde in uw bloed laat zien dat u in het verleden bent blootgesteld aan PFAS. Dat betekent echter niet automatisch dat u nu klachten heeft of in de toekomst ziek wordt.

De Europese voedselveiligheidsautoriteit (EFSA) heeft een gezondheidskundige grenswaarde vastgesteld. Die grens geeft aan dat onder deze waarde naar verwachting geen gezondheidseffecten optreden. Als de waarde wordt overschreden, kunnen gezondheidseffecten niet worden uitgesloten, al is dat niet bij iedereen het geval.

Uit onderzoek op groepsniveau blijkt dat langdurige en hoge blootstelling aan PFAS in verband kan worden gebracht met bijvoorbeeld een verhoogd cholesterol, verstoring van het immuunsysteem of een verminderde werking van vaccins. Maar bij individuen is het moeilijk te voorspellen of en welke effecten optreden. Dit hangt ook samen met persoonlijke factoren zoals gezondheid, leefstijl, erfelijkheid en de mate van blootstelling.

Op dit moment bestaat er geen medische behandeling om PFAS uit het lichaam te verwijderen.

Nee, dat is niet mogelijk. Op individueel niveau is er momenteel geen directe relatie aan te tonen tussen een PFAS-bloedwaarde en specifieke gezondheidsklachten. De wetenschappelijke kennis over PFAS is gebaseerd op groepen mensen, waarbij een verhoogde blootstelling samenhang kan vertonen met een verhoogd risico op bepaalde aandoeningen. Dat betekent echter niet dat bij één persoon met een hoge waarde automatisch deze gezondheidsschade is ontstaan, of dat klachten daardoor zijn veroorzaakt. De bloedwaarde zegt dus niets over uw persoonlijke situatie.

Nee, er is op individueel niveau geen directe relatie te leggen tussen bloedwaarden en gezondheidsklachten.

Ja, je kunt de uitslag delen met uw huisarts.

Langdurige blootstelling aan hoge PFAS-niveaus wordt, in samenhang met iemands persoonlijke gezondheid, op groepsniveau mogelijk in verband gebracht met effecten zoals verhoogd cholesterol, een verstoorde werking van het immuunsysteem en een verminderde reactie op vaccinaties.

Maar: niet iedereen met verhoogde PFAS-waarden wordt ook daadwerkelijk ziek. Het risico op gezondheidseffecten hangt af van meerdere factoren, zoals de hoeveelheid PFAS in het bloed, hoe lang iemand is blootgesteld én de persoonlijke gezondheid (zoals leeftijd, erfelijkheid of andere aandoeningen).

Ja, met name zwangere vrouwen, baby’s en jonge kinderen zijn gevoeliger voor blootstelling aan schadelijke stoffen zoals PFAS. Dat betekent dat hun lichaam extra kwetsbaar is tijdens de ontwikkeling.

Bij zwangere vrouwen kan PFAS via de placenta worden doorgegeven aan het ongeboren kind, en later ook via borstvoeding. Bij baby’s en jonge kinderen is het lichaam nog volop in ontwikkeling. Het immuunsysteem, de organen en de hormoonhuishouding van baby’s en jonge kinderen zijn nog niet volledig gevormd. Daardoor kunnen schadelijke stoffen meer invloed hebben dan bij volwassenen.

Uit sommige onderzoeken blijkt dat langdurige blootstelling aan PFAS bij jonge kinderen kan leiden tot effecten op het afweersysteem, groei, of de hormoonbalans. Daarom is het belangrijk om blootstelling bij deze groepen zo veel mogelijk te beperken.

Uit sommige onderzoeken blijkt dat langdurige blootstelling aan PFAS invloed kan hebben op de vruchtbaarheid of de ontwikkeling van het ongeboren kind. Dit zijn signalen op groepsniveau. Heeft u een kinderwens of bent u zwanger en maakt u zich zorgen? Bespreek dit met uw huisarts of verloskundige.

Hoewel je PFAS helaas niet helemaal kunt vermijden, omdat ze in lage concentraties voorkomen in het milieu, en daardoor ook in voedsel, water en lucht, kun je als consument wél bijdragen aan het verminderen van je eigen blootstelling én aan het terugdringen van PFAS in het milieu.

Een eerste stap is bewust kiezen voor producten zonder PFAS. Denk aan:

• Pannen met een antiaanbaklaag
• Bakpapier
• Buitensport- en regenkleding
• Cosmetica
• Impregneermiddelen (bijvoorbeeld voor kleding of schoenen)
• Skiwax en smeermiddelen (zoals voor je fietsketting)
• Tapijt of tapijtreinigers
• Pizzadozen en fastfoodverpakkingen

Niet al deze producten bevatten standaard PFAS, gelukkig zijn er steeds meer merken die expliciet ‘PFAS-vrij’ op de verpakking vermelden. Als je twijfelt, kun je altijd de leverancier om informatie vragen. Die is wettelijk verplicht om je binnen 45 dagen gratis te laten weten of er PFAS in een product zitten.

Daarnaast kun je in je dagelijkse leefstijl het volgende doen:

• Eet gevarieerd. Zo verklein je de kans dat je telkens producten binnenkrijgt met hogere concentraties schadelijke stoffen, waaronder PFAS.
• Drink voldoende water. Ook als daar mogelijk een kleine hoeveelheid PFAS in zit, is voldoende drinken essentieel voor je stofwisseling en helpt het bij de natuurlijke afvoer van afvalstoffen.
• Volg lokale adviezen. Als er in jouw omgeving aanleiding is tot voorzorgsmaatregelen, bijvoorbeeld via je waterbedrijf of gemeente, neem die dan serieus.
• Wees daarnaast kritisch op producten uit landen waar andere of geen regelgeving geldt voor PFAS, zoals goedkope import van platforms als TEMU.

Kortom: je kunt PFAS niet helemaal vermijden, maar met bewuste keuzes in je koopgedrag, voeding en leefstijl kun je je blootstelling beperken én bijdragen aan een gezonder milieu. Een gezonde leefstijl is en blijft de beste basis om je lichaam weerbaar te houden.

De Nederlandse overheid werkt op verschillende niveaus aan het beperken van de blootstelling aan PFAS. Zo zijn er strengere normen vastgesteld voor drinkwater en voedsel, en wordt de uitstoot van PFAS door bedrijven steeds verder aan banden gelegd. Sinds 2012 is Chemours gestopt met het gebruiken van PFOA. Deze stof werd eerder jarenlang geloosd in de omgeving van Dordrecht, wat heeft bijgedragen aan de verhoogde PFAS-blootstelling in deze regio. Daarnaast zet Nederland zich op Europees niveau actief in voor een totaalverbod op PFAS.

Hoewel de uitstoot inmiddels grotendeels is gestopt, blijft het probleem bestaan: PFAS breken nauwelijks af in het milieu en worden maar beperkt opgeruimd. Daardoor zijn ze nog steeds aanwezig in bodem, water en mogelijk in voedsel.

Dat Europese verbod is belangrijk omdat PFAS wereldwijd worden geproduceerd en verspreid. Tegelijk duurt het Europese besluitvormingsproces lang. In de tussentijd voeren gemeenten, provincies en het Rijk brononderzoeken uit, beperken ze vergunningen voor bedrijven en worden er maatregelen genomen om PFAS-houdende stoffen te vervangen waar dat mogelijk is.

Daarnaast zetten steeds meer Nederlandse gemeenten zich in voor een landelijk verbod op PFAS. Recent riepen tientallen gemeenten waaronder Dordrecht, Papendrecht en Hendrik-Ido-Ambacht op via een motie tijdens het VNG-congres voor een versneld nationaal verbod op niet-essentiële PFAS-stoffen.

Ja. GGD ZHZ ondersteunt de motie die door tientallen Nederlandse gemeenten is ingediend om te komen tot een landelijk verbod op PFAS. Gemeenten zoals Dordrecht, Papendrecht en Hendrik-Ido-Ambacht vinden dat het Europese proces te langzaam gaat en roepen het Rijk op om zelf al strengere regels in te voeren.

GGD ZHZ deelt de zorgen over de gezondheidseffecten van PFAS en vindt het belangrijk dat de overheid daadkrachtig optreedt. Een verbod op schadelijke PFAS-stoffen draagt bij aan een gezondere leefomgeving en voorkomt verdere ophoping in mens en milieu.

Op dit moment vindt er veel onderzoek plaats naar PFAS, zowel in Nederland als internationaal. Wetenschappers proberen beter te begrijpen wat langdurige blootstelling precies doet met onze gezondheid.

Die kennis is belangrijk om in de toekomst meer mogelijkheden te krijgen om te handelen: zoals het aanscherpen van beleid, het mogelijk geven van gerichter individueel advies, en wellicht op termijn, medische oplossingen.

GGD ZHZ volgt deze ontwikkelingen nauwgezet en past waar nodig haar communicatie en adviezen aan op basis van nieuwe inzichten.