Eieren en vis

RIVM adviseert, per 15 april 2025, om geen particuliere eieren meer te eten. In heel Nederland kunnen particuliere eieren veel PFAS bevatten. Dat blijkt uit nieuw onderzoek op 60 verschillende locaties. Het RIVM adviseert daarom geen particuliere eieren meer te eten. In Nederland krijgen we al veel PFAS binnen via andere voedingsmiddelen en drinkwater. De hoeveelheid die mensen via particuliere eieren binnenkrijgen komt, daar bovenop. Door geen particuliere eieren meer te eten, kan een veel hogere PFAS-inname vermeden worden.

Eerder (december, 2023) gaven het RIVM en de GGD ZHZ al een regionaal advies voor Zuid-Holland Zuid: eet geen eieren uit eigen tuin. Het gaat om eieren van hobbykippen, dus kippen die mensen als hobby houden. Uit onderzoek van december 2023 blijkt dat deze eieren in de regio vaak te veel PFAS bevatten. In mei 2024 heeft het RIVM de risico’s daarvan beoordeeld. De conclusie is duidelijk: de meeste eieren van hobbykippen in deze regio zijn niet veilig om te eten. Daarom adviseren zowel het RIVM als de GGD ZHZ: eet geen eieren van hobbykippen in Zuid-Holland Zuid. Het onderzoek is gedaan in opdracht van de gemeenten Dordrecht, Molenlanden, Papendrecht en Sliedrecht.

Het doel van het eierenonderzoek (december, 2023) was om te achterhalen of het veilig is voor bewoners om eieren te eten van hobbykippen uit de omgeving van Chemours (voorheen DuPont), omdat de omgeving met PFAS vervuild is. De afgelopen jaren heeft uitgebreid onderzoek plaatsgevonden naar PFAS in de bodem, moestuinen en in het water. In 2023 is het vervolgonderzoek door de vier gemeenten gestart naar de aanwezigheid van PFAS in eieren van hobbykippen.

Er zijn eieren onderzocht van hobbykippen op PFAS-gehalten in de regio Zuid-Holland Zuid. Daarbij zijn ook monsters genomen van de grond. Dit is relevant omdat kippen ook in de grond pikken. Er zijn steekproefsgewijs eieren geraapt op locaties verspreid over de regio, zowel in stedelijk als in landelijk gebied. De eieren zijn geraapt in de gemeenten Molenlanden, Papendrecht, Dordrecht, Sliedrecht, Alblasserdam, Hardinxveld-Giessendam en Altena, en tevens in gemeenten Hoeksche Waard als referentiegemeente.

Er zijn op 30 locaties in de regio (zie kaartje) steekproefsgewijs eieren geraapt. Dit is gedaan in de gemeenten Molenlanden, Papendrecht, Dordrecht, Sliedrecht, Alblasserdam, Hardinxveld-Giessendam. Ook zijn er eieren geraapt in de gemeenten Hoeksche Waard en Altena. Dat zijn de zogenoemde ‘referentiegemeenten’.

Figuur 1. Locaties waar eieren zijn geraapt voor het eierenonderzoek (december 2023)

Alle in regio Zuid-Holland Zuid en gemeente Altena onderzochte eieren van hobbykippen bevatten PFAS-concentraties die (veel) hoger zijn dan in commercieel geproduceerde eieren. Dat blijkt uit de risicobeoordeling die het RIVM deed voor 31 locaties van hobbykippen in deze regio. Ze bevatten 6 tot 1.000 keer meer PFAS dan een gemiddeld commercieel ei. Het RIVM handhaaft daarom het advies dat zij en de GGD ZHZ eerder hebben gegeven (21 december, 2023) om geen eieren van hobbykippen te eten. Eieren uit supermarkten en winkels bevatten veel minder PFAS en kunnen wel veilig gegeten worden.

Het RIVM heeft aan de hand van de gezondheidskundige grenswaarde PFAS berekend hoeveel eieren van hobbykippen per dag, week of maand gegeten kunnen worden, zonder de gezondheidskundige waarde te overschrijden. De risicobeoordeling vergelijkt de berekende inname van PFAS door het eten van particuliere eieren met de gezondheidskundige grenswaarde. Als mensen minder PFAS binnenkrijgen dan de gezondheidskundige grenswaarde wordt er geen effect verwacht op de gezondheid. Boven de gezondheidskundige grenswaarde neemt de kans op ziekte toe. Hoe meer PFAS mensen binnenkrijgen en hoe langer dit duurt, des te groter de kans op ziekte is. Daarom is het wenselijk om onder deze grenswaarde te blijven.

Het RIVM heeft voor 31 locaties berekend hoeveel eieren van hobbykippen mensen per week kunnen eten, zonder over de gezondheidskundige grenswaarde PFAS heen te gaan. Deze grenswaarde geeft aan hoeveel PFAS mensen binnen mogen krijgen, zonder dat dit gevolgen heeft voor de gezondheid.

Voor 22 locaties geldt dat mensen door het eten van één ei per week al meer PFAS binnenkrijgen dan de gezondheidskundige grenswaarde. De eieren van de overige acht locaties konden maximaal één (op drie locaties), twee (op twee locaties), drie (op twee locaties) of vier keer per week (op één locatie) worden gegeten zonder dat de gezondheidskundige grenswaarde werd overschreden. Op één locatie werd de grenswaarde overschreden bij 15 eieren per week.

In het RIVM-onderzoek is de inname van PFAS berekend via het eten van alleen eieren van hobbykippen. We krijgen echter ook PFAS binnen via andere voedingsmiddelen en drinkwater, de zogenaamde achtergrondblootstelling. Deze inname moet ook worden meegenomen om het risico voor de gezondheid van het eten van de eieren van hobbykippen te beoordelen. In 2023 heeft het RIVM de inname van PFAS via voedsel en drinkwater berekend voor de Nederlandse bevolking. Hieruit blijkt dat Nederlanders teveel PFAS binnenkrijgen. Daarom is elke extra inname, bijvoorbeeld via eieren van hobbykippen, onwenselijk. Het RIVM en GGD ZHZ handhaven daarom het eerdere advies om geen eieren van hobbykippen te eten in Zuid-Holland Zuid.

Uit nieuw onderzoek (oktober, 2024) lijken regenwormen de belangrijkste oorzaak te zijn van de hoge concentraties PFAS in eieren van hobbykippen in Zuid-Holland Zuid en de gemeente Altena. Dit blijkt uit onderzoek dat het afgelopen jaar/half jaar is uitgevoerd. Het onderzoek toont aan dat PFAS via het eten van wormen in de eieren van kippen komt en zo de ecologische voedselketen binnendringt. Lees het gehele rapport onderzoek PFAS in eieren en mogelijke bronnen.

In het onderzoek naar PFAS in de eieren van hobbykippen werd geen duidelijk verband gevonden tussen het PFAS-gehalte in de bodem en in de eieren. Daarom is aanvullend onderzoek gedaan naar mogelijke besmettingsbronnen. Waaronder diverse soorten voer, water, grond, bodembedekking, meelwormen, vitaminen, medicijnen en regenwormen. Het onderzoek heeft uitgewezen dat regenwormen een belangrijke bron van PFAS in de eieren zijn.

Kippen eten de wormen, waardoor PFAS, vooral de stof PFOS, in de eieren terechtkomt. De gemeten hoeveelheden in de wormen kunnen het grootste deel van de PFAS in de eieren verklaren. Toch is niet uitgesloten dat andere - nog onbekende - bronnen ook bijdragen aan de aanwezigheid van PFAS in de eieren. Het RIVM voert verder onderzoek uit op landelijk niveau naar de aanwezigheid van PFAS in eieren. PFOS is voor zover bekend nooit in het productieproces van DuPont/Chemours gebruikt. Wat dan wel de bron is van PFOS en andere PFAS in de leefomgeving is onduidelijk.

Het helpt om je kippen op een andere ondergrond te houden, zoals een afgesloten ren met een harde bodem, zodat ze geen toegang hebben tot regenwormen. Dit kan de kans op PFAS in hun eieren verkleinen. Maar PFAS kunnen ook op andere manieren in het milieu komen. Daarom is het niet helemaal zeker dat de eieren vrij van PFAS zijn. We weten bijvoorbeeld niet of andere diertjes die door kippen gegeten worden (spinnen, slakken) PFAS bevatten, en of er nog andere bronnen zijn.

Kippen eten van nature wormen als ze die tegenkomen. De kans is groot dat deze wormen PFAS bevatten. Dus kippen die wormen eten, krijgen waarschijnlijk PFAS binnen. We verwachten dat het probleem verder reikt dan de regio Zuid-Holland Zuid en dat wormen elders in Nederland ook een belangrijke bron van PFAS zijn voor kippen. Dit komt doordat PFAS in heel Nederland (en de rest van de wereld) aanwezig zijn en zich ophopen in het milieu en dus ook in wormen.

Het lijkt er op dat wormen een belangrijke bron van PFAS zijn. Als je voorkomt dat je kippen wormen eten, bijvoorbeeld door kippen te houden in een ren met een harde bodem, kan dat de hoeveelheid PFAS verminderen. Maar we weten nog niet zeker of er nog andere bronnen van PFAS zijn.

Ja, PFAS kan in andere dieren zitten. Het is bekend dat PFAS ophopen in onder andere vis. PFAS kan in allerlei organismen zitten. Ook andere bodem-bewonende dieren die door kippen worden gegeten, kunnen een bron van PFAS zijn. Verder krijgen ook dieren niet in de bodem leven, maar wel wormen en andere bodemorganismen eten, PFAS binnen.

In dit onderzoek is er geen PFAS in kippenvoer gevonden, maar dat geldt misschien niet voor al het voer in Nederland. Hoewel regenwormen in dit onderzoek de belangrijkste bron bleken te zijn, komen PFAS op allerlei plekken voor, zoals in de grond waarin groenten groeien, of in water. Ook in groenten uit de supermarkt en volkstuinen komen geringe hoeveelheden PFAS voor.

Ja, het RIVM doet verder onderzoek naar PFAS in eieren in heel Nederland. Dit onderzoek moet duidelijk maken hoe PFAS in de voedselketen komt en welke maatregelen nodig zijn om de blootstelling aan PFAS te verminderen.

Het is nog niet precies bekend hoe lang het onderzoek duurt, maar het kan enkele maanden tot een jaar duren. De resultaten worden openbaar gemaakt zodra het onderzoek is afgerond.

Ja, dit kan inderdaad. Nog steeds geldt het advies eieren uit de supermarkt te eten, omdat daar gemiddeld véél minder PFAS in zit dan in het schoonste ei van een hobbykip.

Consumptie uit het verleden kan niet ongedaan gemaakt worden. Er is geen methode om het PFAS-gehalte in bloed geforceerd te verlagen. PFAS wordt via de nieren in de urine uitgescheiden, dit gaat voor bijvoorbeeld PFOA om 50% in gemiddeld 4 jaar. Voor andere PFAS is dit of sneller of trager. Het is van belang om de inname van PFAS te beperken om het PFAS-gehalte blijvend te verlagen. Van de eieren weten we nu dat deze een PFAS-gehalte hebben die boven de internationale voedselveiligheidsnorm liggen en dus het PFAS-gehalte kunnen verhogen.

Blootstelling aan PFAS heeft een nadelig effect op de gezondheid. Er is veel informatie beschikbaar, waarbij de volgende effecten genoemd worden: nadelige invloed op de leverfunctie en de werking van het immuunsysteem, verhoging van het cholesterolgehalte, schadelijk voor de voortplanting en de ontwikkeling van het ongeboren kind (iets lager geboortegewicht). Twee vormen van kanker (nier- en testiskanker) worden in verband gebracht met een hoge blootstelling aan PFOA. Of PFAS daadwerkelijk gezondheidseffecten geven, hangt onder andere af van hoeveel je in de loop van de tijd binnenkrijgt.

Jonge kinderen, (hoog)bejaarden), zwangere en mensen met een immuunstoornis zijn extra gevoelig voor PFAS.

Ja. Het doel is de inname van PFAS zo laag mogelijk te houden. Eieren met PFAS eten verhoogd de inname en vergroot de kans op gezondheidskundige problemen.

RIVM adviseert, per 15 april 2025, om geen eieren van hobbykippen meer te eten. In heel Nederland kunnen eieren van hobbykippen veel PFAS bevatten. Er zijn laboratoria die testen aanbieden om het PFAS gehalte in eieren te bepalen. Bij de uitkomsten van deze testen zijn wel een paar kanttekeningen te maken:

• Bij een test ontvangt u waarschijnlijk alleen een rapport met de in het eiermonster aangetoonde PFAS concentraties.
• Er wordt waarschijnlijk niet aangegeven wat de uitslag voor u betekent. Op dit moment zijn er nog geen risicowaarden om deze uitkomsten mee te vergelijken. De GGD en de Omgevingsdienst kunnen hierover dus niet adviseren.
• Er wordt ook nog onderzoek gedaan door het RIVM naar de mogelijke oorzaken van PFAS in hobbykip eieren. Dit onderzoek kan langer duren.

De eieren van hobbykippen kunnen bij het restafval (grijze bak) gegooid worden. Dit afval wordt verbrand, niet op een temperatuur waarbij PFAS helemaal uiteenvalt maar op een temperatuur waarbij de lange ketens van de PFAS uiteen vallen in kortere ketens PFAS. Deze kortere ketens hebben, voor zover we nu kunnen overzien, geen of veel minder invloed op de humane gezondheid.

Ja, dat is te onderscheiden door middel van een stempel op de eieren. Eieren van een hobbyboer, eierverkopers aan de deur/ straat en in de supermarkt zijn altijd voorzien van een stempel. Deze eieren vallen zijn namelijk voor de handel en vallen daarmee onder het toezicht van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). De eieren met deze stempel zijn veilig om te eten. Advies is om eieren zonder stempel uit voorzorg niet te eten.

Eieren uit de supermarkt kunnen veilig worden gegeten. Deze worden regelmatig getest door Wageningen Food Safety Research (WFSR) in opdracht van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). Het RIVM heeft er vorig jaar ook onderzoek naar gedaan in het onderzoek naar consumentenproducten. Dit geldt voor alle eiersoorten in de supermarkt. Eieren uit de supermarkt bevatten aanzienlijk lagere gehalten aan PFAS en blijven binnen de veilige normen. De verwachting is dat dit ook geldt voor eieren die op de markt te koop worden aangeboden, tenzij deze van hobbykippen afkomstig zijn. Voor meer informatie hierover ga naar NVWA – PFAS in levensmiddelen.

Nee. Eieren uit de supermarkt bevatten aanzienlijk lagere gehalten aan PFAS en blijven binnen de veilige Europese normwaarde. Deze worden regelmatig getest door Wageningen Food Safety Research (WFSR) in opdracht van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA).

Dat weten we nog niet. De komende maanden gaan Arcadis, RIVM, GGD ZHZ en WFSR samen verder met het lopende onderzoek. Hierbij proberen zij de ontdekken wat de bron is van de PFAS en hoe de PFAS in de eieren terecht komt. De resultaten hiervan worden in het eerste kwartaal van 2024 verwacht.

Bij de bedrijfsmatige productie van eieren is de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) de toezichthouder. Bij hobbykippen is er geen toezichthouder.

Ja, er is een officiële melding gemaakt bij Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) over de uitkomsten van het eierenonderzoek (december, 2023) en de gemeten concentraties PFAS in de eieren van hobby kippen.

Uit onderzoek van Waterschap Rivierenland blijkt dat in een groot deel van de Alblasserwaard PFAS-stoffen in het water zitten. Uit voorzorg raadt de GGD voor de hele Alblasserwaard het eten van daar gevangen vis af. Dit advies is in lijn met het advies van het Voedingscentrum dat het voor alle Nederlandse (zoet)wateren afraadt om regelmatig zelf gevangen (vette) vis te eten vanwege verschillende vervuilende stoffen die in het water aanwezig kunnen zijn.

De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) is verantwoordelijk voor de veiligheid van voedsel en voert controles uit op de beroepsvisserij in de Nederlandse binnenwateren. Meer informatie over de NVWA inspecties, toezicht en of de gevangen vis door de beroepsvisserij veilig is om te eten.